Muzeum Poczty Polskiej w Gdańsku mieści się na historycznym obszarze Starego Miasta zwanym Zamczysko. Ekspozycja poświęcona jest działalności Poczty Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1920–1939 oraz pamięci o obrońcach urzędu pocztowego, którzy 1 września 1939 roku bronili gmachu przy placu Heweliusza.
Jak zaczęła się historia miejsca?
Zamczysko obejmuje teren między ulicą Tartaczną, placem Obrońców Poczty Polskiej, Kanałem Raduni i Motławą, wzdłuż ulicy Wartkiej. W średniowieczu istniał tu gród polskich namiestników, a później siedziba książąt z dynastii Sobiesławiców. W 1308 roku obszar zdobyli Krzyżacy; około 1338 roku wzniesiono tu murowany zamek komtura, a po jego zburzeniu w 1454 roku teren przez długi czas pozostawał niezabudowany.
W XVII wieku, w 1629 roku, w północnej części Zamczyska wzniesiono Dom Poprawy, który w 1790 roku przekształcono w więzienie. W latach 30. XIX wieku w miejscu tym powstał Królewski Szpital Garnizonowy nr 2. Po I wojnie światowej, zgodnie z postanowieniami traktatu wersalskiego, wycofano wojska niemieckie z Gdańska, a część budynków przejęto w gestii polsko-gdańskiej komisji majątkowej.
Co upamiętnia muzeum i co pokazuje?
Muzeum gromadzi drukowane i rękopiśmienne dokumenty oraz materiały ikonograficzne związane z działalnością patriotyczno-społeczną Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku oraz z funkcjonowaniem Poczty Polskiej na tym obszarze. Wśród kluczowych wątków ekspozycji znajduje się obrona Polskiego Urzędu Pocztowo-Telegraficznego nr 1 z 1 września 1939.
W sali głównej eksponowane są wspomnienia świadków, kopia dokumentu z 3 lipca 1939 roku sporządzona przez Polizeiobermeistra Ericha Goertza opisująca przygotowania niemieckie i przewidująca udział 150 policjantów, oraz replika niemieckiej armaty polowej 7,5 cm Le.IG 18, dwóch takich dział użyto podczas ostrzału 1 września. W nowej części ekspozycji pokazano przedmioty wydobyte podczas ekshumacji w 1991 roku na Zaspie — m.in. medaliki, okulary, złotą obrączkę, fragmenty mundurów i guzik z orzełkiem ze śladem przestrzału.
W tzw. Pokoju naczelnika odtworzono miejsce pracy urzędnika z lat międzywojennych — biurko, przybory kancelaryjne, spluwaczka, zdjęcia z 1928 roku i obraz podarowany Konradowi Guderskiemu podczas rejsu „Batorym”. Pokazano też urządzenia telekomunikacyjne: dalekopis, telegraf oraz telegraf Hughesa, a także znaczki z nadrukiem "Port Gdańsk" i listy ostemplowane przez polskie urzędy. Sala Polonii Gdańskiej dokumentuje działalność organizacji polskich w Wolnym Mieście — m.in. Gminy Polskiej, Związku Polaków, Gdańskiej Macierzy Szkolnej oraz klubu sportowego Gedania, założonego w 1922 roku. W tej części znajdują się też pamiątki związane z internowaniem polskich oficerów w Continental Hotel oraz zabytkowy telefon z nagraniami opowieści Franza Poguttkego.
Co się stało z obrońcami Poczty Polskiej?
Pierwszy atak na polską placówkę przy placu Heweliusza miał miejsce około 4:45 1 września 1939 i przeprowadzili go funkcjonariusze Schutzpolizei oraz oddziały SS (Wachsturmbann „Eimann” i SS-Heimwehr Danzig). Początkowy szturm, dowodzony przez Leutnanta der Polizei Gerta Heinricha, został odparty ogniem pocztowców. Potem bezpośrednie dowodzenie przejął Oberst der Polizei Willi Bethke; Niemcy użyli pojazdów opancerzonych ADGZ, dział piechoty i artylerii, następnie saperzy założyli ładunki wybuchowe. W godzinach popołudniowych Niemcy zdobyli część gmachu, a pocztowcy ukryli się w piwnicach, które przeciwnik podpalił po wpompowaniu benzyny. Około godziny 19 pocztowcy podjęli decyzję o kapitulacji. Dyrektor Jan Michoń, niosący białą flagę, został zastrzelony; naczelnik Józef Wąsik uległ atakowi miotaczem ognia i również zginął. Aresztowanych pocztowców skazał niemiecki sąd na karę śmierci; wyrok wykonano 5 października 1939.
Jak wygląda otoczenie muzeum?
Przed wejściem i na dziedzińcu gmachu znajdują się tablice upamiętniające obrońców Poczty Polskiej, z najstarszą odsłoniętą w 1946 roku. Na placu Obrońców Poczty Polskiej stoi Pomnik Obrońców Poczty Polskiej odsłonięty 1 września 1979, przedstawiający umierającego pocztowca i boginię Nike; elementy założenia pomnikowego zawierają wyobrażenie orderu Virtuti Militari i pieczęć Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafu RP.
Na murze odgradzającym dziedziniec umieszczono brązową płaskorzeźbę z 1979 roku i tablicę upamiętniającą nadanie obrońcom tytułów honorowego obywatela Gdańska w 1998 roku. W 2005 roku pod tym murem zainstalowano cegiełki z odciśniętymi dłońmi — element nazwanego "Pomnikiem Łączącym Pokolenia".
Informacje praktyczne
- Adres: plac Obrońców Poczty Polskiej 1/2, 80-800 Gdańsk — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn, śr–nd 10:00–18:00, wt 9:00–18:00
- Telefon: +48585733128
- Strona internetowa: muzeumgdansk.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,5 (1 409 opinii)
