Brama Wyżynna to masywna renesansowa budowla bramna, która powstała pod koniec XVI wieku. Pierwotnie funkcjonowała jako element XVI‑wiecznych fortyfikacji miasta między Bastionem św. Elżbiety a Bastionem Karowym. Obecnie stoi przy ruchliwej drodze miejskiej.
Gdzie jest Brama Wyżynna w Gdańsku?
Brama znajduje się przy głównym trakcie komunikacyjnym obejmującym ulice Okopowa i Wały Jagiellońskie. Elewacja wschodnia zwraca się ku Katowni. Do końca XIX wieku brama stanowiła przejście przez wały i most zwodzony nad fosą.
Kto i kiedy wzniósł Bramę Wyżynną?
Brama została wzniesiona według projektu Willema van den Blocke i ukończona do 1588 roku. W dwudziestowiecznej literaturze utrzymywano, że Hans Kramer zbudował obiekt w latach 1574–1576, a van den Blocke miał jedynie oblicować gotową bryłę. Badania Franciszka Krzysiaka wykazały, że Kramer wznieść miał jedynie tzw. bramę wewnętrzną, która przetrwała do 1878 i została później wyburzona.
Jak wygląda brama i jakie ma detale architektoniczne?
Forma bramy nawiązuje do miejskich wrót z Antwerpii i czerpie z włoskich wzorców renesansowych. W przyziemiu stoją cztery zdwojone pilastry toskańskie, które flankują trzy półkoliste przeloty. Środkowy przelot, wyższy od bocznych, przeznaczony był dla ruchu kołowego; dwa boczne służyły pieszym. Dolna kondygnacja jest oblicowana rustyką z piaskowca z głęboko rytą ornamentyką roślinną.
Jakie są elementy dekoracyjne na wyższych kondygnacjach?
Górna kondygnacja kryła mechanizm uniesionej brony środkowego przelotu. Na niej umieszczono fryz heraldyczny z trzema wypukłymi herbami: pośrodku herb Królestwa Polskiego, po prawej herb Gdańska, po lewej herb Prus Królewskich. Fryz podzielono płaskimi, nieklasycznymi pilastrami, które kontynuują pionowe podziały dolnej kondygnacji i przechodzą na attykę, gdzie stoją rzeźby czterech lwów. Całość nakrywa płaski dach czterospadowy. Na elewacji wschodniej znajduje się płaskorzeźbiony herb Cesarstwa Niemieckiego, dodany w 1884 roku.
Jak zmieniała się funkcja i stan bramy na przestrzeni dziejów?
Projekt budowlany zatwierdzono w 1586, a budynek ukończono w 1588. Przez około 290 lat brama zachowała niezmienioną formę. W 1861 przeprowadzono prace restauracyjne, a w 1878 wyburzono bramę wewnętrzną i wydrążono dodatkowe przejazdy w wałach. Most zwodzony zastąpiono stałą groblą.
W 1884 cały obiekt oblicowano rustyką i dodano fryz z herbem na elewacji wschodniej. W 1895 zniesiono wały i zasypano fosę. W 1903 do budynku przeniesiono odwach i w konsekwencji zamknięto przejazdy. Po demilitaryzacji Gdańska w 1920 pomieszczenia zajął Norddeutscher Lloyd. W 1945 uszkodzono głównie wystrój rzeźbiarski. Naprawy prowadzono w 1946, 1949/50 i 1964/65, a brakującą figurę lwa zrekonstruowano w 1966. W 1952 ponownie otwarto przejazd, pozostawiając boczne przejścia zamknięte. W 2002 brama przeszła pod opiekę Muzeum Historycznego Miasta Gdańska, a 22 maja 2012 uruchomiono w niej Pomorskie Centrum Informacji Turystycznej.
Jakie napisy znajdują się na fasadzie Bramy Wyżynnej?
Na fasadzie umieszczono łacińskie sentencje z tłumaczeniami: "Sapientissime fiunt quae pro Republica fiunt" – "Najmądrzej dzieje się wszystko, co się dzieje dla Rzeczypospolitej"; "Iustitia et Pietas duo sunt Regnorum omnium Fundamenta" – "Sprawiedliwość i pobożność to dwie podstawy wszystkich królestw" (dolna linia bywała odczytywana skrótowo jako "Rum omnium Fundamenta", co interpretowano jako gdański humor); "Civitatib. haec optanda bona maxime Pax Libertas et Concordia" – "Dobra najbardziej dla państw pożądane to pokój, wolność, zgoda". Napisy, cyfry i herby były kiedyś obficie złocone.
Brama Wyżynna zachowała wiele cech renesansowej architektury miejskiej oraz ślady późniejszych przekształceń i restauracji. Od 2012 w budynku działa Pomorskie Centrum Informacji Turystycznej.
Informacje praktyczne
- Adres: Wały Jagiellońskie 2A, 80-887 Gdańsk — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–nd 9:00–17:00
- Telefon: +48587327041
- Strona internetowa: prot.gda.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (20 787 opinii)
