Wielka Zbrojownia w Gdańsku to monumentalny, trzykondygnacyjny zabytek mannerystyczny, który pełnił rolę arsenału i miejsca ekspozycji zbiorów związanych ze sprzętem wojennym. Budynek wyróżnia się nietypową konstrukcją — sprawia wrażenie czterech pozornie oddzielnych kamienic. Inspiracją dla projektu były Hale Mięsne w Haarlemie.
Jak powstała Wielka Zbrojownia?
W końcu XVI wieku narastało w Gdańsku zagrożenie ze strony Szwecji, co skłoniło mieszczan do przygotowań wojennych i decyzji o budowie specjalnego magazynu na sprzęt. Plany nie ograniczały się do prostej hali magazynowej; budynek miał także reprezentacyjny charakter.
Zbrojownię wzniesiono w latach 1602–1605. Autorem projektu był Antoni van Obberghen. Do budowy użyto drobnej, czerwonej, holenderskiej cegły, ozdobionej piaskowcową kamieniarką i złoceniami.
Co widać na fasadach?
Główna elewacja od ul. Piwnej posiada dwa duże, rustykowane portale z kartuszami herbów Gdańska, które podtrzymują lwy. We wnęce na wysokości górnej kondygnacji znajduje się posąg Minerwy. Fasada zdobiona jest kamiennymi maskami, ornamentami okuciowymi oraz postaciami wojowników — trzema pikinierami, halabardzistą i wachmistrzem.
Szczyty elewacji ozdobiono wąsatymi sfinksami i motywami wybuchających granatów. Po obu bokach fasady stoją wysokie, ośmioboczne wieżyczki z blaszanymi hełmami, w których mieszczą się spiralne schody. Fasada od strony Targu Węglowego ma skromniejsze portale i szczyty; umieszczono na niej postacie dwóch muszkieterów, chorążego, konstabla i kapitana.
Na jednej z fasad widoczna jest figura przedstawiająca Kozaka z leżącą u jego stóp ściętą głową. Postać symbolizuje Kozaka, który ściął na rynku lwowskim głowę swego dowódcy, Jana Podkowy — samozwańczego hospodara mołdawskiego, nieuznanego przez króla Stefana Batorego.
Jak wyglądały wnętrza i jakie były funkcje?
Wnętrza Zbrojowni były wielofunkcyjne. Trzypiętrowy budynek mieścił różnego rodzaju broń, zbroje i uprzęże, a także obrazy i posągi. Zgromadzone przedmioty prezentowano w sposób widowiskowy: zbroje wystawiano na manekinach osadzonych na kukłach udających rumaki, które były ruchome.
Ekspozycje przypominały współczesne muzea militarne, przy czym w XVII-wiecznym Gdańsku zbiory traktowano także jako zasoby przeznaczone do praktycznego wykorzystania. W piwnicach budynku znajduje się 1528 m² powierzchni. Parter o powierzchni 1819 m² ma sklepienie podparte na 15 granitowych słupach i historycznie pełnił funkcję pasażu handlowego.
Przez budynek prowadziło przejście skracające drogę między ul. Piwną a Targiem Węglowym; było ono otwarte do 2007 roku.
Co się stało w XX wieku i jak budynek służy dziś?
W 1945 Wielka Zbrojownia została spalona podczas działań wojennych. Odbudowę przeprowadzono w latach 1947–1965; w trakcie prac odtworzono hełmy wież oraz kamieniarstwo szczytów. W latach 2000–2005 odnowiono obie fasady, przywracając polichromie, złocenia i dekoracyjne rzygacze od strony ul. Piwnej.
Na wyższych kondygnacjach mieści się Akademia Sztuk Pięknych. Od 8 grudnia 2015 na parterze działa Zbrojownia Sztuki — przestrzeń wystawiennicza ASP podzielona na salę główną dla dużych projektów, Galerię "Design" oraz galerię "Kultura Ma Wiele Twarzy" dla mniejszych prezentacji. Pozostałe przestrzenie parteru przeznaczono na działalność gastronomiczną.
Parter budynku ma powierzchnię 1819 m² i sklepienie wspierane na 15 granitowych słupach.
Informacje praktyczne
- Adres: Targ Węglowy 6, 80-836 Gdańsk — wyznacz trasę w Google Maps
- Strona internetowa: asp.gda.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (574 opinie)
