Bazylika Mariacka to historyczna fara Głównego Miasta w Gdańsku, wzniesiona w stylu późnogotyckim jako przykład gotyku ceglanego. Kościół pełnił funkcję świątyni katolickiej i luterańskiej, a od 1986 roku ma rangę konkatedry; od 1992 należy do metropolii gdańskiej. Charakterystyczna sylwetka świątyni — z masywną zachodnią wieżą dzwonną i smukłymi narożnymi wieżyczkami — tworzy jedną z dominujących form w panoramie miasta.
Jak powstawała bazylika?
Decyzję o budowie parafialnego kościoła dla Głównego Miasta podjęto po 1342 roku na mocy przywileju wielkiego mistrza krzyżackiego. Budowę rozpoczęto w 1343 roku; pierwszy kamień położono 23 marca tego roku, o czym informuje łaciński napis przy wejściu do zakrystii. Prace prowadzono równocześnie od wschodu i zachodu. Początkowo wzniesiono dwukondygnacyjną wieżę-dzwonnicę i trójnawowy korpus; zakończenie wczesnej fazy budowy datuje się na lata 1360–1361.
W drugiej połowie XIV wieku przeprowadzono zasadnicze zmiany koncepcji przestrzennej: dobudowano halowy transept i rozbudowano prezbiterium. W latach 1484–1498 przekształcono część bazylikową na układ halowy, a w 1498–1502 wykonano sklepienia gwiaździste, sieciowe i kryształowe; ostatni zwornik wprawiono 28 lutego 1502 roku. Budowę nadzorowali m.in. mistrzowie Henryk Ungeradin i Hans Brandt.
Jakie losy miała świątynia od reformacji po XX wiek?
Reformacja dotarła do Gdańska w pierwszej połowie XVI wieku. Pierwsze nabożeństwo protestanckie w farze odbyło się w 1529 roku. W okresie luterańskim zachowano znaczną część średniowiecznego wystroju, choć polichromie ścienne pobielono, a wnętrze otrzymało nowe wyposażenie liturgiczne, takie jak ambona i organy. Przez długi czas patronat nad kościołem sprawował gdański patrycjat.
Podczas walk o Gdańsk w marcu 1945 roku świątynia doznała poważnych zniszczeń: spłonęły drewniane konstrukcje dachów, zawaliło się około 40% sklepień, a niektóre dzwony stopiły się, w tym największy — Gratia Dei z 1453 roku. Część wyposażenia uległa zniszczeniu lub została rozproszona.
Jak przebiegała odbudowa i ostatnie renowacje?
Prace porządkowe i zabezpieczające rozpoczęto w 1946 roku, a odbudową kierowali kolejno prof. Stanisław Obmiński i inż. arch. Marian Kossakowski. W 1955 roku świątynię poświęcono i przekazano wiernym, choć prace konserwatorskie trwały dalej. W latach 1979–2015 zmieniali się kolejni proboszczowie, którzy przyczynili się do powrotu do wnętrza wielu średniowiecznych zabytków ruchomych.
W 2017–2018 wykonano prace czyszczenia elewacji i wymiany pokrycia dachowego na powierzchni ponad 7 tys. m² — roboty kosztowały 15 mln zł brutto. Największy remont od zakończenia powojennej odbudowy trwał trzy lata i zakończył się w 2020 roku; jego koszt wyniósł prawie 20 mln zł. W trakcie ostatnich prac odtworzono m.in. sygnaturkę na dachu, zrekonstruowano wykusz z dźwigiem do transportu materiałów i poddano konserwacji XVI‑wieczny ołtarz główny, przywracając możliwość otwierania jego skrzydeł.
Co wyróżnia wnętrze i wyposażenie?
Świątynia zachowała bogaty wystrój obejmujący zarówno dzieła średniowieczne, jak i nowożytne. Do najważniejszych zabytków należą m.in. Ołtarz Koronacji Marii, Piękna Madonna Gdańska, Pietà, ołtarz św. Barbary, Tablica Dziesięciorga Przykazań i zegar astronomiczny. Wnętrze oświetlają 37 dużych okien, a dzięki umieszczeniu przypór wewnątrz powstały rozległe przęsła, w których urządzono 29 kaplic.
Układ przestrzenny kościoła reprezentuje późną odmianę gotyku ceglanego, typową dla obszaru basenu Morza Bałtyckiego. Świątynia jest jedną z największych budowli tego typu — określana jest jako trzecią pod względem objętości świątynię na świecie zbudowaną z cegły.
Jakie odkrycia i prace konserwatorskie prowadzono niedawno?
W 2019 roku podjęto renowację kamiennej posadzki, złożonej głównie z kilkuset płyt nagrobnych kryjących pochówki około 6 tys. osób do początku XIX wieku. W trakcie prac ujawniono uszkodzenia wynikające z wojennych zniszczeń, ruchów gruntu oraz upływu czasu. W 2020 roku podczas remontu elewacji odkryto kamienny próg bramy wykonany z wapienia, który może pochodzić z rozebranego zamku krzyżackiego; element ten ma około dwóch metrów rozpiętości i składa się z dwóch części.
W 2016 roku świątynię odwiedziło około 460 tys. osób. Bazylika zachowała historyczną formę z licznymi wartościowymi zabytkami ruchomymi i wielowiekową ikonografią, sięgającą XVI wieku.
Informacje praktyczne
- Adres: Podkramarska 5, 80-834 Gdańsk — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 13:00–17:00, pn–sob 8:00–17:00
- Telefon: +48583013982
- Strona internetowa: bazylikamariacka.gdansk.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (20 893 opinie)
